Karmienie dzieci z wadami jamy ustnej

Skrócone wędzidełko podjęzykowe, rozszczep wargi i podniebienia, wysoko wysklepione podniebienie u niemowląt to wady jamy ustnej powodujące kłopoty z karmieniem. Ekspert dr Aleksandra Łada podpowiada, jak sobie w takich sytuacjach radzić.

dr Aleksandra Łada, neurologopeda kliniczny, specjalista ds. zaburzeń żywienia i rozwoju komunikacyjnego małego dziecka

Skrócne wędzidełko podjęzykowe

Istotą tej wady jest zbyt krótkie wędzidełko, które uniemożliwia prawidłową ruchomość języka.

W zależności od nasilenia wady, u noworodka pojawiają się problemy ze ssaniem, a w późniejszym wieku z prawidłową artykulacją i zachowaniem higieny jamy ustnej. Wada może przebiegać pod postacią prawie bezobjawowego skrócenia wędzidełka do całkowitego przyrostu języka.

Rozpoznanie stawia się na podstawie badania przedmiotowego, diagnoza nie zawsze jest możliwa u noworodków i czasem skrócenie wędzidełka bywa diagnozowane dopiero w starszym wieku.

(Źródło: Encyklopedia Zdrowia, aktualizacja 2011)

Konsekwencje dla przebiegu karmienia

  • Zdiagnozowanie skrócenia wędzidełka podjęzykowego nie jest równoznaczne z występowaniem zaburzeń ssania, ponieważ wada ta może przebiegać z różnym nasileniem i pociągać za sobą odmienne konsekwencje w trakcie żywienia.

  • Podczas karmienia piersią dziecko może mieć trudności we wsunięciu czubka języka między wałki dziąsłowe (od spodu) i brodawkę piersi mamy, co w prawidłowym przebiegu karmienia ułatwia dziecku pobudzanie i regulowanie tempa wypływu pokarmu.

  • Krótkie wędzidełko podjęzykowe ogranicza także unoszenie przedniej części języka w pierwszej fazie połykania.

  • Ograniczenie ruchomości języka obniża efektywność ssania i może powodować zaburzenia koordynacji ssania i połykania pokarmu.

Rekomendowany sposób postępowania

  • Nie we wszystkich przypadkach interwencja chirurgiczna jest niezbędna. Zabieg chirurgiczny (frenektomia) polega na przecięciu wędzidełka i może być wykonany metodą chirurgii klasycznej lub laserowo (praktycznie bez krwawego punktu).

  • Niektóre postaci skróconego (ale cienkiego) wędzidełka podjęzykowego można poddać specjalnym działaniom manualnym – rodzaj masażu – by uzyskać większą elastyczność tkanki.

  • Kwalifikacji do ewentualnego zabiegu dokonuje pediatra wraz z otolaryngologiem i chirurgiem twarzowo-szczękowym.

  • Po wykonaniu zabiegu należy szczególnie dbać o wysoki standard higieny w obrębie jamy ustnej dziecka.

  • W przypadku podcięcia wędzidełka po 6 m.ż. zaleca się okresowo wykonywanie masażu w miejscu korekcji, by nie dopuścić do zrostu; natomiast u noworodków i niemowląt w pierwszym półroczu życia nie ma konieczności podejmowania tego typu działań, ponieważ aktywna funkcja ssania zapewnia odpowiedni trening jamy ustnej.

Pamiętaj! Decyzję o ewentualnym zabiegu podcięcia wędzidełka podjęzykowego podejmuje się indywidualnie w stosunku do każdego dziecka i w porozumieniu ze specjalistą.

Obserwuj, czy Twoje dziecko ma jakiekolwiek trudności w przebiegu ssania (prawidłowe, efektywne ssanie zwykle wyklucza konieczność zabiegu korekcyjnego). Pamiętaj o szczególnej higienie jamy ustnej dziecka – zwłaszcza po zabiegu. Przestrzegaj zaleceń lekarskich i logopedycznych przed oraz po zabiegu.

Rozszczep wargi i podniebienia

Wyróżnia się następujące wady rozszczepowe: rozszczep podniebienia pierwotnego, tj. wargi i/lub wyrostka zębodołowego; rozszczep podniebienia wtórnego, obejmujący podniebienie twarde i/lub miękkie; oraz rozszczep podniebienia pierwotnego i wtórnego, czyli rozszczep całkowity wargi górnej, dziąsła, podniebienia twardego i miękkiego. Rozszczepy podniebienia pierwotnego i wtórnego, w zależności od rozległości, dzieli się na częściowe i całkowite, a w zależności od obszaru uszkodzenia na jednostronne i obustronne.

(Źródło: Jastrzębowska, Kukuła 2003)

Obecnie obowiązuje w Polsce podział rozszczepów podniebienia na: rozszczep podniebienia miękkiego i języczka; rozszczep podniebienia miękkiego i twardego; rozszczep podniebienia miękkiego, twardego i szczęki po jednej stronie, któremu towarzyszy również rozszczep wargi po tej samej stronie; rozszczep podniebienia miękkiego i obustronny rozszczep podniebienia twardego, wyrostka zębodołowego i wargi górnej. Istnieje też podśluzówkowy rozszczep podniebienia (syn. rozszczep rzekomy), który powstaje w wyniku niezupełnego zrośnięcia się płytek podniebiennych w tylnej części podniebienia twardego ze skróceniem podniebienia miękkiego.

(Źródło: Skorek 2001; Jastrzębowska, Kukuła 2003)

Konsekwencje dla przebiegu karmienia

  • Zanim podjęte zastaną decyzje dotyczące sposobu karmienia niemowlęcia z rozszczepem, ważnym jest, by rodzice zyskali odpowiednie informacje na temat stanu dziecka i skonsultowali się możliwie wcześnie z zespołem specjalistów (pediatrą, laryngologiem, chirurgiem, korygującym wady twarzoczaszki oraz logopedą).

  • Karmienie dziecka z rozszczepem wargi lub podniebienia wymaga odpowiedniego przygotowania i pewnej wprawy, ale nie jest trudnością niemożliwą do pokonania.

  • Żywienie takie może być prowadzone w bardzo różny sposób - sondą, piersią, butelką, kubeczkiem do pojenia niemowląt, później także łyżeczką - i jest uwarunkowane wskazaniami lekarskimi (decyduje między innymi rozległość rozszczepu i jego lokalizacja), dlatego wszelkie działania w obszarze karmienia należ konsultować z prowadzącymi specjalistami.

  • Sposób żywienia dziecka wpływa bowiem nie tylko na przebieg funkcji życiowych niemowlęcia, ale także na kształt i rozwój samego rozszczepu – zwłaszcza do momentu wykonania zabiegu korekcyjnego.

  • W dużej grupie dzieci z rozszczepem podniebienia możliwe jest – przy restrykcyjnym zachowaniu procedur bezpieczeństwa – karmienie piersią; w każdym zakwalifikowanym medycznie przypadku należy o to bardzo zabiegać.

  • Największe zagrożenie w przebiegu ssania u niemowląt z rozszczepem wargi i/lub podniebienia to: brak możliwości wytworzenia i utrzymania odpowiedniego podciśnienia w jamie ustnej, niezbędnego w czasie poboru mleka, niebezpieczeństwo „podduszenia” dziecka, jeśli pierś wypełni otwór jamy ustnej i jamy nosowej, uniemożliwiając tym samym przepływ powietrza do dróg oddechowych, a także zachłystowe zapalenie płuc, powstałe na skutek spłynięcia pokarmu nie tylko do przełyku, ale również do krtani, tchawicy i dalej do płuc.

Rekomendowany sposób postępowania

  • Częstą procedurą – u dzieci z rozległym rozszczepem – jest stosowanie żywienia przez zgłębnik dożołądkowy, czyli tzw. sondę, co zapewnia dziecku odpowiednie odżywienie i podawanie pokarmu w sposób bezpieczny, efektywny.

  • Karmienie piersią wymaga przestrzegania odpowiednich zaleceń terapeutycznych /np. żywienie w wysokiej pozycji, precyzyjne odbijanie po i w trakcie sesji żywieniowej, dobór właściwej kontroli oralnej, itp./ - mimo pewnych niedogodności lub nawet okresowych trudności, warto promować karmienie piersią, gdyż jest ono dla tych niemowląt szczególnie cennym treningiem jamy ustnej, oddychania i połykania. Instruktażu w tej kwestii udziela i proces żywienia monitoruje logopeda, pediatra lub doradca laktacyjny.

  • Butelka jest relatywnie najczęstszym sposobem karmienia dzieci z rozszczepem wargi i/lub podniebienia – zwłaszcza w grupie najmłodszych niemowląt. Istnieją smoczki butelkowe specjalnie dedykowane w tej wadzie, ale praktyka pokazuje, iż sukces w podawaniu pokarmu z butelki nie leży w doborze smoczka, lecz w zastosowaniu określonych modyfikacji w sposobie podawania pokarmu z butelki. Niemniej – według dzisiejszego stanu wiedzy – wybieramy smoczki o szerokiej podstawie, by wspomóc niemowlę w domknięciu aparatu oralnego i wytworzeniu niezbędnego podciśnienia.

  • Należy pamiętać, iż zwykle przez dwa tygodnie po plastyce rozszczepu, nie zaleca się karmienia butelką, by podciśnienie i ruch środka języka w kierunku podniebienia nie nadwyrężył zespolenia (podwyższone ryzyko powstania przetoki w pasie zespolenia lub obocznie). Stąd warto podjąć wysiłek wprowadzenia innego, równoległego sposobu podawania pokarmu przed zabiegiem, np. picie zagęszczanych płynów z kubka dla niemowląt lub karmienie łyżeczką – zawsze zgodnie ze standardami terapeutycznymi.

  • Niektóre dzieci z rozszczepem wymagają okresowego stosowania tzw. „płytki podniebiennej”, wykonywana indywidualnie dla każdego dziecka. Płytka zasłania szczelinę podniebienną, co może ułatwić przebieg samego karmienia. Decyzje o wykonaniu i zakresie stosowania „płytki podniebiennej” /także poza żywieniem/ podejmuje ortodonta, w porozumieniu z chirurgiem, który będzie zamykał rozszczep.

Pamiętaj!  Dowiedz się jak najwięcej o rozszczepach – Twoja wiedza pomoże Wam przejść przez różne etapy żywienia, leczenia i rozwoju Twojego dziecka. Bądź w stałym kontakcie ze specjalistami; aktywnie uczestnicz w procesie planowania leczenia i terapii. Zawsze mów o swoich obawach i wątpliwościach.

Aktualnie w Polsce obowiązują dobre standardy postępowania w zakresie korekcji wad rozszczepowych; zabiegi operacyjne wykonywane są – jeśli nie ma istotnych przeciwwskazań – wcześnie i z bardzo dobrym rezultatem. Pamiętaj, że możesz karmić swoje dziecko piersią i/lub butelką, po uzgodnieniu pewnych zasad z logopedą, pediatrą lub doradcą laktacyjnym. W żywieniu dziecka z rozszczepem – podobnie, jak w karmieniu dzieci zdrowych – najważniejsze pozostaje bezpieczeństwo i efektywność.

Podniebienie gotyckie

Określenie „podniebienie gotyckie” związane jest z pewną specyfiką anatomiczną, dotyczącą sposobu wykształcenia łuku podniebienia twardego.

Otóż podniebienie to (tzw. palatum) jest bardzo wysokie, zwłaszcza w swej środkowej części, co przywodzi na myśl skojarzenie ze sklepieniem katedry zbudowanej w stylu gotyckim – czyli ze strzelistymi łukami, zamykającymi budowlę od góry. Stąd też owo porównanie do gotyku.

Podniebienie „gotyckie” zwykle jest warunkowane dziedzicznie i może być objawem izolowanym, bez żadnych wad towarzyszących. Bywa jednak jednym z osiowych objawów zespołów genetycznych (np. Zespół Wolfa – Hirschhorna, Zespół Marfana) lub innych chorób i zaburzeń rozwojowych. Należy jednak pamiętać, iż podniebienie „gotyckie”, jako pojedyncza anomalia rozwojowa, nie daje podstaw do takich przypuszczeń.

Konsekwencje dla przebiegu karmienia

  • Niemowlę ma trudności w pełnym uniesieniu środkowej części języka do wysoko wysklepionego podniebienia, co może zaburzać tempo i rytm ssania oraz narażać dziecko na zbyt szybki transport pokarmu wewnątrz jamy ustnej.

  • Wzrasta ryzyko krztuszenia, gdyż niemowlę w w krótkim czasie pobiera stosunkowo dużą porcję płynu.

  • Ograniczona jest wydolność oddechowa przez jamę nosową (podniebienie „gotyckie" od spodu zwęża jej światło), co utrudnia dziecku utrzymanie podciśnienia w jamie ustnej.

  • Wszelkie wymienione objawy mogą jednak występować z bardzo różnym natężeniem, począwszy od śladowych nieprawidłowości jakościowych, które nie mają istotnego znaczenia rozwojowego, po kompleks problemów, wyraźnie zaburzających efektywność i standard funkcji ssania – wiele zależy od stopnia nasilenia samej wady w budowie strukturalnej podniebienia twardego.

  • Większe problemy dotyczą zwykle kolejnego etapy żywienia, czyli podaży łyżeczką pokarmów z grudkami, które to grudki dziecko powinno rozcierać językiem o podniebienie – tu bardzo wysokie i często również wąskie w linii środkowej.

Rekomendowany sposób postępowania

  • Zakres i rodzaj wsparcia dla dziecka w przebiegu funkcji ssania należy dostosować do rzeczywistych trudności występujących w danym momencie rozwojowym; zdarza się bowiem, że niemowlę – mimo podniebienia „gotyckiego” - nie manifestuje żadnych problemów w przebiegu funkcji pokarmowych.

  • Zawsze rekomendowane jest karmienie w pozycjach wysokich, by zminimalizować ewentualne konsekwencje zakrztuszenia.

  • W uzasadnionych przypadkach, zaleca się stosowanie kontroli oralnej w czasie podawania pokarmu, która polega na stymulacji środkowej części masy językowej (tzw. mediodorsum) - instruktaż w tym zakresie przeprowadzi logopeda lub doradca laktacyjny.

  • Podczas karmienia butelką można rozważyć zagęszczanie pokarmu, by uzyskać zwolnienie pasażu płynu w jamie ustnej i poprawić parametry bezpieczeństwa.

  • Stosunkowo długo wykorzystujemy w czasie karmienia smoczki butelkowe o wolnych lub zmiennych (modyfikowanych) przepływach – z przyczyn jak wyżej.

Pamiętaj! Nie każde wysoko wysklepione podniebienie jest tzw. „podniebieniem gotyckim”; oceny stanu faktycznego dokonuje laryngolog w czasie badania przedmiotowego (bezbolesnego). Kształt łuku podniebiennego zmienia się w przebiegu rozwoju wraz ze zmianą stosunków przestrzennych w obrębie twarzoczaszki, zatem – dziecko będzie stopniowo samodzielnie adaptowało się do nieco trudniejszych warunków anatomicznych w jamie ustnej (związanych z podniebieniem „gotyckim”).

Nie obawiaj się nadmiernie karmienia piersią lub butelką – zwykle mamy szybko wychwytują najmniejsze trudności w trakcie podawania pokarmu dziecku. Przestrzegaj zaleceń ułatwiających i regulujących proces ssania u niemowlęcia z wysokim i/lub wąskim łukiem podniebiennym; w razie potrzeby zasięgnij konsultacji logopedy lub doradcy laktacyjnego.

Bibliografia:
° Bull P. D., 1999, Wykłady z otolaryngologii. Via Medica, Gdańsk.
° Champan K., 1993, Cleft palate-Craniofac. J. W: Phonologic processes in children with cleft palate.
Dilling-Ostrowska E., 1990, Zaburzenia mowy. W: Neurologia dziecięca, red. J. Czochańska, Warszawa.
· Gryczyński M., 1996, Choroby gardła. W: otolaryngologia praktyczna, red. B. Hołejko M., 1965, Metody rehabilitacji mowy z rozszczepem podniebienia. W: "Otolaryngologia Polska", nr 4.
· Hotaling A. J., Stankiewicz J. A., 2000, Otolaryngologia dziecięca. Via Medica, Gdańsk.
· Hortis-Dzierzbicka M. A., Stecko E., 2005, Standard postępowania foniatrycznego- logopedycznego w wadzie rozszczepowej twarzy. W: Mowa pacjenta z rozszczepem podniebienia. Szkice foniatryczno-logopedyczne, red. Hortis- Dzierzbicka M., Stecko E. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
· Iwankiewicz S., 1980, Otolaryngologia. Podręcznik dla studentów medycyny i stomatologii. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
· Iwankiewicz S., 1991, Otolaryngologia, Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
· Jastrzębowska G., 1995, Podstawy logopedii dla studentów logopedii, pedagogiki, psychologii i filologii. Uniwersytet Opolski, Opole.
· Jasrzębowska G., 1999, Stan i perspektywy opieki logopedycznej w Polsce. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi, red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska. Uniwersytet Opolski, Opole.
· Jastrzębowska G., 2003, Klasyfikacja zaburzeń mowy. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi, red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska. Uniwersytet Opolski, Opole.
· Jastrzębowska G., 2003, Przedmiot, zakres zainteresowań i miejsce logopedii wśród innych nauk. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi, red. T. Gałkowski, G.Jastrzębowska Uniwersytet Opolski, Opole.
· Jastrzębowska G., Kukuła M., 1999, Zaburzenia mowy dzieci z rozszczepem podniebienia. W: Logopedia. pytania i odpowiedzi, red. T.Gałkowski, Jastrzębowska G. Uniwersytet Opolski, Opole.
· Łabiszewska-Jaruzelska F., 1977, Ortodoncja. Zasady i praktyka. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
· Łączkowska M., 1981, Wprowadzenia do anatomii, fizjologii i patologii narządu głosu, mowy i słuchu. Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej, Zakład Logopedii, Lublin.
· Mackiewicz B., 2002, Dysglosja jako jeden z objawów zespołu oddechowo- połykowego. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk.
· Masztalerz A., 1977, Diagnostyka, systematyka i mianownictwo wad zgryzu. W: Zarys ortopedii szczękowej, red. A.Masztalerz. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa.
· Mitrinowicz-Modrzejewska A., 1963, Fizjologia i patologia głosu, słuchu i mowy. PZWL, Kraków.
· Ostapiuk B., 1997, Zaburzenia dźwiękowej realizacji fonemów języka polskiego - propozycja terminów i klasyfikacji. W:Audiofonologia, z.10.
· Rokitiańska M., 2004, Podstawy ortodoncji dla logopedów. Wydawnictwo Akademii Bydgowskiej, Bydgoszcz.
· Skorek E. M., 2001, Oblicza wad wymowy. Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa.
· Skorek E. M., 2002, Z logopedią na ty. Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków.
· Słodowik-Rycaj E., 2000, O mowie dziecka, Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa.
· Styczek I., 1980, Logopedia, PWN, Warszawa.

Podobne artykuły

Mama trzyma niemowlę w ramionach. Dziecko przy piersi chce chwycić brodawkę. Ma niebieskie oczy. Mama jest ubrana w białą bluzkę i ma pierścionek na palcu. Czytaj więcej

11 objawów, że dziecko źle chwyta pierś

Karmienie piersią jest jedną z najnaturalniejszych i najpiękniejszych rzeczy, jakie mogą spotkać mamę i jej dziecko. Jednak nie zawsze wszystko przychodzi w karmieniu piersią z łatwością.

Mama siedzi na łóżku w sali poporodowej w szpitalu. Ma na sobie niebieską koszulę. Trzyma w ramionach niemowlę i karmi je piersią. Obok łóżka na stoliku stoi wazon z kwiatami i dwie kartki z życzeniami. Czytaj więcej

18 najczęściej zadawanych pytań o karmienie piersią

Czy dziecko się najada? Jak często przystawiać dziecko? Jak zwiększyć laktację? - poznaj odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania o karmienie piersią.

Noworodek ssie mleko z piersi. Obejmuje rączką pierś. Ma zamknięte oczy. Czytaj więcej

Początkowe trudności w karmieniu piersią

Da się je przezwyciężyć, choć wymaga to trochę cierpliwości. Problemy w karmieniu piersią na początku laktacji ma wiele kobiet. Jeśli tylko otrzymają fachową pomoc i wsparcie bliskich, mogą karmić jeszcze długo.

Niemowlę jest przytulone do mamy i pieje mleko z piersi. Ma zamknięte oczy. Na sobie ma różowo białe ubranko. Mama obejmuje dłonią rączkę dziecka. Czytaj więcej

Czy dziecko się najada podczas karmienia piersią?

Karmisz piersią? Masz wątpliwości, czy dziecko najada się. Podpowiadamy jak sprawdzić, czy niemowlę zjadło tyle, ile powinno.

Mama przytula dziecko i karmi je piersią. Ma blond włosy i białą koszulkę na ramiączkach. Patrzy na dziecko. Dziecko jest ubrane w białą bluzeczkę. mama przytrzymuje palcami pierś. W tle widać szarą ścianę. Czytaj więcej

Mleczne początki

Początki karmienia piersią mogą być trudne. Podpowiadamy, co może sprawiać problemy w pierwszych tygodniach karmienia i jak je pokonać. Dzięki pomocnym wskazówkom będziesz mogła kontynuować karmienie, jak długo zechcesz.

Niemowlę przytula się do mamy i ssie mleko z piersi. Patrzy w obiektyw. ma brązowe oczy i blond wlosy. Mama przytula twarz do główki dziecka. Uśmiecha się. Ma na sobie szarą bluzkę. Czytaj więcej

Warto karmić piersią

Karmienie piersią to najlepszy sposób karmienia niemowląt. Przynosi wiele korzyści zarówno dziecku, jak i mamie. Poznaj zalety karmienia naturalnego.

Nasze produkty

Przydatny artykuł. W rodzinie mojego męża są przypadki rozszczepu podniebienia, więc miałam pewne obawy, czy moim dzieciom to nie grozi. Na szczęście jest w porządku. Kiedy rodziłam pierwszą córkę, 16 lat temu, to leżała ze mną dziewczyna, która urod...
AgnieszkaE-1976